Architektura Notre-Dame w pigułce: gotyk, plan, rozety i łuki przyporowe

Co czyni Notre-Dame gotycką?

Gotyk narodził się w regionie paryskim ok. 1140 r., w opactwie Saint-Denis, a Notre-Dame, zaczęta dwadzieścia lat później, poszła jeszcze dalej. Współdziałają tu cztery innowacje:

• Łuk ostry sprawniej kieruje ciężar sklepienia w dół niż romański łuk pełny.
• Sklepienie żebrowe skupia obciążenia w kilku punktach. Nawa Notre-Dame ma sklepienia sześciodzielne, typowe dla wczesnego gotyku.
• Łuki przyporowe przenoszą boczny napór sklepień ponad nawami bocznymi na zewnętrzne filary. Notre-Dame była jedną z pierwszych budowli, które zastosowały je na taką skalę; eleganckie jednoprzęsłowe łuki wokół prezbiterium pochodzą z XIV w.
• Światło: uwolnione od dźwigania sklepienia ściany mogły otworzyć się witrażami.

Plan Notre-Dame

Z góry Notre-Dame tworzy krzyż łaciński zorientowany z zachodu na wschód: wchodzi się od zachodu, a ołtarz zwrócony jest na wschód, ku Jerozolimie i wschodzącemu słońcu.

Trasa zwiedzania biegnie zgodnie z ruchem wskazówek zegara: wejście portalami zachodnimi, północna (lewa) nawa boczna, obejście za prezbiterium i powrót południową nawą boczną.

Jak czytać fasadę zachodnią

Fasada wzniesiona ok. 1200–1250 r. słynie z harmonii: trzy poziome kondygnacje i trzy pionowe osie, prawie kwadrat zwieńczony dwiema wieżami.

1. Trzy portale: pośrodku portal Sądu Ostatecznego z Chrystusem Sędzią i archaniołem Michałem ważącym dusze; po lewej portal Najświętszej Marii Panny; po prawej portal św. Anny, najstarszy, z ponownie użytymi rzeźbami z XII w.
2. Galeria Królów: 28 posągów królów Judy, odtworzonych w XIX w. po ścięciu oryginałów w 1793 r.
3. Kondygnacja rozety z rozetą zachodnią flankowaną przez Madonnę z Dzieciątkiem między dwoma aniołami oraz Adama i Ewę.
4. Wielka galeria i Galeria Chimer, gdzie siedzą słynne stwory (zob. nasz przewodnik po gargulcach i chimerach).
5. Dwie wieże wysokie na 69 m, które nigdy nie otrzymały planowanych hełmów. Można na nie wejść: bilety i trasa na wieże.

Rozety i witraże

Notre-Dame ma trzy rozety i wszystkie przetrwały pożar w 2019 r.:

• Rozeta zachodnia (ok. 1225, średnica ok. 9,6 m), od środka częściowo zasłonięta wielkimi organami, przedstawia Marię otoczoną znakami zodiaku, pracami miesięcy oraz cnotami i przywarami.
• Rozeta północna (ok. 1250, ok. 13 m), w głębokich błękitach i fioletach, skupia się na Madonnie z Dzieciątkiem w otoczeniu postaci ze Starego Testamentu. Zachowała dużą część XIII-wiecznego szkła.
• Rozeta południowa (ok. 1260, ok. 13 m), ufundowana przez św. Ludwika, przedstawia Chrystusa wśród apostołów, męczenników i panien mądrych; była mocno restaurowana w XVIII i XIX w.

Większość pozostałych okien nawy pochodzi z XIX i XX w. Najpiękniej rozety świecą w słoneczny poranek (południowa i wschodnia) i późnym popołudniem (zachodnia).

Więźba, iglica i odbudowa

Nad kamiennymi sklepieniami znajduje się drewniana więźba, zwana „la Forêt” (las) ze względu na liczbę dębowych belek. Średniowieczna więźba spłonęła w 2019 r. Zdecydowano się odbudować ją identycznie z dębu, ociosywanego toporem jak w XIII w., z ponad 1000 dębów z francuskich lasów, i pokryć ołowiem jak dawniej.

Iglicę zaprojektowaną przez Viollet-le-Duca w 1859 r. odtworzono identycznie: 96 m do szczytu krzyża, otoczoną miedzianymi posągami dwunastu apostołów i symbolami czterech ewangelistów, zwieńczoną złotym kogutem. Podczas odbudowy oczyszczono też kamień we wnętrzu, odsłaniając jasny, złocisty wapień, który zaskakuje powracających gości.

Przeczytaj też:Historia Notre-Dame: kto ją zbudował, kiedy i jak długo to trwało (od 1163 r. do dziś)

Czy jest wirtualna wycieczka albo model 3D?

Tak. Przed pożarem historyk sztuki Andrew Tallon wykonał precyzyjny skan laserowy całej katedry, który pomógł w odbudowie. Dziś kilka projektów 360° i rzeczywistości rozszerzonej pozwala zwiedzać budowlę z domu. Zebraliśmy je w Notre-Dame nocą, zdjęcia i wirtualne zwiedzanie.